Các từ ngữ, hình ảnh góp phần thể hiện vẻ đẹp của núi Tản Viên trong bài thơ: núi “tròn tròn như cái lọng”, “mây trôi qua tầng trời”, “đất trải dài vạn thước”, “khói sương bao phủ”, “cảnh suối đá”, “đỉnh Tản Viên cao sừng sững (...) trấn giữ trời Nam”.
Các từ ngữ, hình ảnh hoạ lên trong hình dung của người đọc một ngọn núi cao ngất, sừng sững giữa mây trời, đỉnh núi xoè như cái lọng, quanh năm mây trắng, khói sương giăng phủ, chân núi rộng dài, ngày đêm suối chảy róc rách. Khung cảnh hiện hữu mà như ở cõi tiên, vừa hùng vĩ vừa nên thơ, vừa thực vừa hư, ảo diệu, huyền hoặc,...

- Trước vẻ đẹp của thiên nhiên núi Tản Viên, lời thơ của Cao Bá Quát đã bộc lộc đậm nét xúc cảm ngợi ca (“đỉnh núi nổi tiếng danh truyền xưa nay”); say đắm, ngây ngất trước vẻ đẹp diễm lệ của khung cảnh (các chi tiết miêu tả núi “tròn tròn như cái lọng”, “mây trôi qua tầng trời”, “đất trải dài vạn thước”, “khói sương bao phủ”, “cảnh suối đá”); lòng tự hào, tự tôn dân tộc (“Đường Ý Tông khiếp đảm, Cao Biền bó tay”, đỉnh Tản Viên cao sừng sững (...) trấn giữ trời Nam”).
- Với vị thần là chủ nhân đỉnh núi - Tản Viên Sơn Thánh - lời thơ cũng thể hiện khéo léo thái độ ngợi ca, tôn vinh khi nhắc lại tích truyện xưa (“Đất trải dài vạn thước, nước không làm gì nổi”) cùng lòng mến mộ, tôn kính trước “vị tiên không già”.

Thông điệp được gửi gắm qua bài thơ: Núi sông hùng vĩ không chỉ là cảnh vật thiên nhiên vô tri vô giác mà còn sơn linh, địa linh lưu tạc hùng tâm tráng chí, khí phách ngàn đời của cha ông, của dân tộc. Bởi thế con cháu ngàn đời cần phải biết yêu mến, trân trọng, tự hào,... về non sông gấm vóc này.

Các đoạn văn miêu tả hình ảnh núi Tản Viên trong truyện ngắn Trên đỉnh non Tản của Nguyễn Tuân:
[...]
Đây là một khu đá bằng mặt rộng độ hai mẫu mà chung quanh là những vách đá cao, trên mỗi chỏm nhọn mầu xanh cánh chả lại có mây trắng và vàng đánh đai lấy. Ông cụ Sần sực nhớ lại những lúc ở dưới quê hương, thấy núi và mây như thế, người ta thường gọi là núi đội mũ.
[...]
Tiếng nước róc rách lưng đèo nghe gần mãi lại. Lúc đến bờ suối có lều cỏ khinh bồng dựng sẵn thì giòng nước suối Tịch Mịch nín bặt. Nó trôi một cách lửng lơ ốm yếu và lững lờ. Nó trong như pha lê gọt. Nó hiền lành.
[...]
Điểm tương đồng giữa hình ảnh núi Tản Viên được miêu tả trong tác phẩm Trên đỉnh non Tản (Nguyễn Tuân) và với hình ảnh núi Tản Viên trong Vịnh Tản Viên sơn (Cao Bá Quát):
- Cùng gợi tả đúng dáng vẻ đặc trưng của núi Tản (núi đội mũ; “tròn tròn như cái lọng”).
- Cùng miêu tả vẻ đẹp vừa hùng vĩ vừa nên thơ, cảnh thực mà hư hoặc như chốn thần tiên của núi Tản (những vách đá cao, trên mỗi chỏm nhọn mầu xanh cánh chả lại có mây trắng và vàng đánh đai lấy, tiếng nước róc rách lưng đèo, dòng suối trôi một cách lửng lơ ốm yếu và lững lờ, trong như pha lê; “mây trôi qua tầng trời”, “màn khói sương bao phủ không còn thấy cảnh trần gian”, “cảnh suối đá”).

Đoạn văn nêu cảm nhận về cảm hứng nhân văn được thể hiện trong bài thơ Vịnh Tản Viên sơn (Cao Bá Quát) có thể triển khai theo hướng:
- Giải thích ngắn gọn “cảm hứng nhân văn” trong tác phẩm văn học: những tư tưởng, quan điểm, tình cảm quý trọng các giá trị cao đẹp của con người được chuyển hoá thành xúc cảm mạnh mẽ trong sáng tác của người nghệ sĩ.
- Cảm hứng nhân văn trong Vịnh Tản Viên sơn (Cao Bá Quát) được thể hiện qua tình cảm kín đáo mà sâu sắc, thành kính thiêng liêng của thi nhân trước tài trí, đức độ của Tản Viên Sơn Thánh. Việc gợi nhắc lại truyền thuyết Sơn Tinh - Thuỷ Tinh (“Đất trải dài vạn thước, nước không làm gì nổi”) cùng hình ảnh “Đỉnh Tản Viên cao sừng sững ở phương Nam trấn giữ trời Nam” hẳn nhiên không chỉ gợi tả vẻ đẹp hùng vĩ, uy nghiêm của Tản Sơn mà còn bộc lộ lòng tôn kính, tự hào của Cao Bá Quát trước công đức, uy linh của Đức Thánh Tản...