Với đoạn thơ đầu tiên, Nguyễn Bính đã để cô gái tự giới thiệu mình qua các chi tiết về: - Gia cảnh: có mẹ già, nhà cách xa chợ làng.
- Công việc: trong khung cửi, dệt lụa.
Các chi tiết gợi hình ảnh của một cô gái với công việc dệt vải, dệt lụa; ngoan hiền, chăm chỉ, cần mẫn, chịu thương chịu khó (quanh năm).
- Tâm hồn: Lòng trẻ còn như cây lụa trắng (so sánh).
Hình ảnh cây lụa trắng gợi cảm nhận về tâm hồn trong trắng, trong sáng, trinh trắng của người con gái.

Tâm trạng cô gái khi biết tin có hội chèo làng Đặng
- Nghệ thuật tả cảnh ngụ tình (mưa xuân phơi phới bay) kết hợp từ láy phơi phới gợi hình ảnh mưa bụi bay đầy trời nhưng quan trọng hơn, các từ ngữ này còn gợi tả đậm nét niềm vui, tâm trạng hân hoan, háo hức của cô gái khi nghe mẹ nói “Thôn Đoài hát tối nay”.
- Các chi tiết lòng thấy giăng tơ một mối tình, ngừng thoi lại giữa tay xinh, hai má (...) bừng đỏ, em nghĩ đến anh khơi gợi xúc cảm vừa xao xuyến vừa thẹn thùng, bẽn lẽn trong “em”.

Tâm trạng của cô gái trong đêm hội chèo.
- Hai khổ trước (Bốn bên hàng xóm đã lên đèn ... Thôn Đoài cách có một thôi đê) phản ánh tâm trạng háo hức của “em” trước khi đi xem hát chèo bên thôn Đoài
+ Bối cảnh nảy sinh tâm trạng của cô gái:
• Thời gian: buổi tối (bốn bên (...) đã lên đèn)
• Mưa lạnh (mưa thấm bàn tay từng chấm lạnh), mưa nhỏ
• Con đường sang thôn Đoài (với “em”) thật ngắn (Cấu trúc lời thơ nhấn mạnh khoảng cách ngắn, không đáng kể: Thôn Đoài cách có một thôi đê)
+ Tâm trạng của “em”:
Câu thơ Thế nào anh ấy chẳng sang xem! thể hiện suy luận, suy đoán, phỏng đoán của “em” về việc chàng trai - người cô thương nhớ lâu nay - cũng sẽ đi xem hội, từ đó bộc lộ tâm trạng thấp thỏm mong đợi được gặp “anh ấy”.
Các chi tiết vội vàng đi, Mưa bụi nên em không ướt áo chứng tỏ cô gái đang rảo bước khá nhanh, phản ánh tâm trạng háo hức, mong chờ trong cô.
Chi tiết gợi tả khoảng cách của con đường “Thôn Đoài cách có một thôi đê” không chỉ là chi tiết thuộc về ngoại cảnh mà còn ánh chiếu tâm trạng nhân vật trữ tình: háo hức, mong chờ.
⟶ Đoạn thơ tập trung khắc hoạ tâm trạng háo hức, hân hoan của cô gái khi sắp được gặp người mình yêu.
- Hai khổ tiếp (Thôn Đoài vào đám hát thâu đêm ... Để cả mùa xuân cũng nhỡ nhàng!)
+ Bối cảnh nảy sinh tâm trạng nhân vật
• Thôn Đoài bắt đầu vào hội chèo, đám hát diễn ra rộn ràng với rất đông người xem; chắc hẳn trời có mưa, còn mưa (xuân).
• Các chi tiết gợi tả khung cảnh đêm hội đông vui, tấp nập người qua lại, khung cảnh tưng bừng, rộn ràng.
• “Em” sang thôn Đoài nhưng không xem hát chèo mà chỉ mải miết đi tìm “anh”.
+ Tâm trạng “em”:
Chi tiết mải tìm anh chả thiết xem chứng tỏ việc đi xem hát chèo chỉ là cái cớ để “em” tìm “anh”, gặp “anh”. Từ mải vừa cho thấy mọi sự tập trung của cô gái chỉ hướng về chàng trai; vừa khẳng định kết quả tìm kiếm là vô vọng.
Phép nhân hoá trong các hình ảnh giường cửi lạnh, thoi ngà nằm nhớ ngón tay em không nhằm gợi tả trạng thái của các sự vật vô tri mà tập trung tô đậm cho trạng thái mỗi lúc một thấm lạnh, mỗi lúc một dâng đầy nỗi nhớ trong “em”.
Nét tâm lí tiếp theo trong tâm trạng “em”: hờn giận, hờn dỗi, bẽ bàng, tủi hổ (Thế mà hôm nọ hát bên làng/ Năm tao bảy tuyết anh hò hẹn).
⟶ Chuỗi tâm lí (mang màu sắc tiêu cực) của một cô gái đang yêu mà không được đáp lại tình cảm; trong tình yêu này, cô gái hẳn là người có tình cảm sâu nặng hơn.
Chuỗi tâm lí này hoàn toàn đối lập với tâm trạng háo hức của chính cô gái trước khi đi xem hát chèo.

Các dòng thơ:
- Mẹ già chưa bán chợ làng xa
- Thế nào anh ấy chả sang xem
- Chờ mãi anh sang anh chẳng sang
- Thế mà hôm nọ hát bên làng
- Có ngắn gì đâu một dải đê!
thể hiện đậm nét đặc điểm ngôn ngữ của bài thơ Mưa xuân nói riêng và nhiều sáng tác khác của Nguyễn Bính nói chung: ngôn ngữ đậm chất thôn quê, bình dị, mộc mạc.

- Bài thơ được kết cấu theo mạch tự sự, câu chuyện được kể theo trình tự: giới thiệu nhân vật, chuỗi sự việc, sự kiện gắn liền với nhân vật (nghe tin thôn Đoài có hội chèo, đi xem chèo - tìm “anh ấy”, thất vọng khi không gặp chàng trai, trở về trong buồn tủi,...), niềm mong mỏi được gặp lại chàng trai dù mùa xuân đã cạn ngày.
- Diễn biến tâm trạng của cô gái trước, trong và sau đêm hội chèo: háo hức, mong đợi - thất vọng - buồn tủi nhưng vẫn thấp thoáng nỗi mong đợi được gặp lại chàng trai.

Cô gái trong bài thơ Mưa xuân (Nguyễn Bính) có tâm hồn trong sáng, có tình yêu kín đáo mà vẫn nồng nàn, chung thuỷ. Các chi tiết giới thiệu nhân vật, miêu tả tâm trạng nhân vật ở các trạng huống khác nhau mang đến người đọc cảm nhận này.

Sự kết hợp giữa yếu tố truyền thống và yếu tố hiện đại trong bài thơ
- Yếu tố truyền thống:
+ Thể thơ: bảy chữ
+ Mô-típ: lỡ hẹn, lỡ duyên, li biệt (mô-típ quen thuộc trong ca dao, chẳng hạn: Trèo lên cây khế nửa ngày/ Ai làm chua xót lòng này khế ơi...; Trèo lên cây bưởi hái hoa/ Bước xuống vườn cà hái nụ tầm xuân...)
+ Hình ảnh con người và cảnh vật cùng đời sống sinh hoạt thôn quê thời xưa: cô gái dệt cửi, chợ làng, hoa xoan, con đê, gánh chèo,...
- Yếu tố hiện đại:
+ Phong cách lãng mạn (đề tài tình yêu, sự đối lập trong tâm trạng của cô gái trước và sau khi đi hội chèo,...)
+ Ngôn ngữ phong phú, linh hoạt; giản dị mà hiện đại, giàu sức gợi hình, gợi cảm,...
- Yếu tố truyền thống và hiện đại đan xen, hoà quyện trong mỗi dòng thơ và suốt dọc bài thơ Mưa xuân (nói riêng, cũng như nhiều thi phẩm khác như Chân quê, Qua nhà, Xa cách,... của Nguyễn Bính), tạo nên vẻ đẹp độc đáo, vừa mới lạ vừa quen thuộc, khiến người đọc vừa thấy gần gũi vừa háo hức đón chờ cái mới mẻ của một nhà thơ mới. Người Việt Nam còn yêu thơ Nguyễn Bính mãi, càng văn minh hiện đại lại càng trân trọng (Vũ Quần Phương).

Học sinh lựa chọn dòng thơ hoặc hình ảnh thơ khiến mình ấn tượng nhất, lí giải nguyên do hợp lí, thuyết phục. Chẳng hạn: hình ảnh cô gái đang dệt lụa nhưng khi mẹ nói “Thôn Đoài hát tối nay”, cô đã ngừng thoi, hai má bừng đỏ. Các chi tiết đã miêu tả một cách chính xác mà tinh tế niềm vui thầm kín, trạng thái bẽn lẽn, thẹn thùng trong cô. Có lẽ cô gái đã thoáng nghĩ đến niềm vui được gặp chàng trai trong đêm hội chèo bên thôn Đoài.

Đoạn văn nghị luận về về vấn đề Mưa xuân của Nguyễn Bính đã đánh thức “người nhà quê” (Hoài Thanh) có thể được triển khai theo hướng:
- Giải thích ngắn gọn khái niệm người nhà quê trong ý kiến của Hoài Thanh: cốt cách/ cái gốc gác mộc mạc, giản dị, bình dị trong mỗi con người Việt Nam.
Giải thích ngắn gọn ý nghĩa câu nói của Hoài Thanh: khẳng định giá trị cũng là một vẻ đẹp trong thơ Nguyễn Bính - sức khơi gợi trong người đọc sự đồng điệu, tình yêu dành cho những vẻ đẹp mộc mạc, giản dị, đời thường (ngay cả khi chúng ta đã, đang sống trong xã hội hiện đại).
- Chứng minh ngắn gọn: Bài thơ Mưa xuân gợi lại hình ảnh của làng quê (công việc dệt lụa, chợ làng, hoa xoan, mưa xuân, con đê, hội chèo,...), người quê (cô gái trong khung cửi), câu chuyện tình yêu lỡ làng,... - tất cả thấm đẫm hồn quê bình dị.
- Bình luận ngắn gọn: Mưa xuân đã khiến người đọc bao thế hệ xao xuyến như xem một thước phim nhuốm màu thời gian, thấm đượm nỗi buồn nhưng đó là nỗi buồn sáng trong mà ai cũng muốn đắm mình vào trong đó.